Tuesday, 17 January 2023

संशयात्मा विनश्यति

 

राधा, स्मार्ट, चुणचुणीत महिला! महिला कसली, मुलगीच म्हणायला हवे. तिचे अंदाजे वय २२-२३ असावे. काळी सावळी, किरकोळ अंगयष्टी. शिक्षण बेताचे पण चेहेर्यावर एक वेगळाच आत्मविश्वास! त्या दिवशी ती आली ती तक्रार नोंदवायला, मदत मागायला, तिच्या मुलांना न्याय मिळावा म्हणून-त्यांचे  वडील घरात परत यावेत म्हणून. तिच्या बरोबर एक ६ वर्षांचा मुलगा आणि ४ वर्षांची मुलगी होती. तिचं एकच म्हणणं होतं, “ताई, माझ्या नवर्यानी, ह्या मुलांच्या बापाने घरी यायला नको का? जे काही भांडण आहे ते आमच्या मधे आहे. त्यात ह्या लेकरांची काय चूक? त्यांनी घरी यायला हवं, घरचं खर्चापानी बघायला हवं, मुलांना काय हवं-नको ह्याची चौकशी करायला हवी. नुसता बाप झाला की सगळं झालं का? त्याची काही जबाबदारी नाही का? हि पोरं काय माझी एकटीची जबाबदारी आहेत का? ताई, तुम्ही त्याला आत्ताच्या आत्ता बोलवा आणि चांगल खडसावून विचारा.”

राधा सारख्या कावलेल्या अवस्थेत जेंव्हा एखादी महिला येते तेंव्हा तिला थोडं रीलेक्स व्हायला वेळ दिलेला बरा असतो. तिच्या समोर एका ग्लास मधे पाणी ठेऊन आम्ही तिने सांगायची वाट बघत बसलो. तिने एक घोट पाणी प्यायल, ५ मिनिटं डोळे मिटून बसली आणि मग १० मिनिटं ती एकटीच बोलत होती. “ताई, माझी ७वी ची परीक्षा झाली. मार्क पण चांगले मिळाले होते. मला पुढे शिकायचं होतं. गावात शाळा नव्हती. माझं माहेर त्र्यंबक जवळच्या खेडेगावातील. पुढील शिक्षणासाठी जवळची शाळा त्र्यंबकला होती. मुलीला एकटीला इतकं लांब पाठवणं वडिलांना मान्य नव्हतं. म्हणून वडिलांनी असं जाहीर केलं आणि आईला सांगितलं की ‘आता राधाचं शिक्षण बंद. तिला स्वैपाक, घरकाम शिकवा आणि चांगलं स्थळ आल की उजवून टाकू.’

“झालं! माझ्या स्वप्नांवर वडिलांनी त्यांच्या कळत नकळत एक बोळा फिरवला आणि माझ्या आयुष्याचं सगळं गणितच विस्कटल. माझं वय जेम-तेम १५-१६ असेल. आमच्या गावातील केशवचे स्थळ सांगून आले. आमच्या सारखी त्यांची परिस्थिती पण बेताचीच होती. हातावर पोट! रोज मोलमजुरी करायची, जे पैसे मिळतील त्याचा शिधा आणायचा, दोन घास खायचे आणि आजचा दिवस चांगला पार पडला म्हणून देवाचे उपकार म्हणत झोपायचे. केशव माझ्या पेक्षा ८ वर्षांनी मोठा होता, पण त्यांनी काही कोणाला फरक पडणार नव्हता. तो १०वी नापास होता, निर्व्यसनी होता, मोठ्यांचा आदर करणारा होता आणि मुख्य म्हणजे कष्ट करायची तयारी होती. मुलीचं लग्न लावायला अजून काही बघण्याची आवश्यकता नव्हती.

“स्थळ सांगून आल्यापासून चार महिन्यात माझं लग्न उरकलं आणि माझी सासरी पाठवणी झाली. जेमतेम १५ वर्षांची मी संसाराला लागले. मी अठरा वर्षांची झाले तेंव्हा माझ्या पदरी दोन मुलांची जबाबदारी आणि रोजची ओढाताण आणि काटकसरीचा संसार मागे लागला होता.

“माझ्या बरोबर शाळेत शिकणारा प्रकाश, एक दिवस अचानक मला बाजारात भेटला. माझी अवस्था बघून त्याला खूप आश्चर्य वाटलं. माझं लग्न झालाय आणि मला दोन मुलं आहेत ह्याच्यावर त्याचा विश्वासच बसेना. “अग राधा, काय हि तुझी अवस्था? हे सगळं कधी आणि कसं झालं? मला कोणी काहीच बोललं नाही. म्हणा मागील ५-७ वर्षांपासून मी पण गावात आलो नाही. ७वी नंतर माझ्या आई-वडिलांनी माझी रवानगी, शिक्षणासाठी, नाशिकला काकांकडे केली. अग, कसलं भारी आहे नाशिक! मोठे रस्ते, मोठी घरं, मोठ्या शाळा, खूप सगळ्या गाड्या. खूप मजा आहे. सुरवातीला काही दिवस मी खूप भांबावून गेलो होतो, पण आता तेच भारी वाटतंय. आता गावी परत यायची इत्छाच होत नाही. आता वडिलांना बर वाटत नाही म्हणून आलोय. मी आहे ८-१५ दिवस. जमलं तर भेटूया.”

“मी त्याच्याशी बोलत बसले आणि घरी पोहोचायला बराच उशीर झाला. घरात पाय ठेवला आणि सासूबाईनी ‘उशीर का झाला?’ असं विचारलं. मी काही बोलणार तेवढ्यात केशवचे माधवकाका म्हणाले, “तिला काय विचारतेस? पाटीलांच्या प्रकाशसोबत बाजारात गप्पा मारत उभी होती. अक्खा गाव बघत होता. पण हिला कशाशी काही घेणं नव्हतं.” मग काय माझ्या सासू-सासर्यांनी माझी अक्कल, माझी लाज, माझे संस्कार असा सगळ्यांचा उद्धार केला. मी काहीच बोलले नाही. म्हटलं तर चूक माझी होती. मी निमूटपणे स्वैपाक केला आणि सर्वांना जेवायला वाढलं. त्या रात्री मी जेवलेच नाही, पण त्याने कोणाला काहीच फरक पडला नाही. उलट सासुच  म्हणणं होतं, ‘त्या पोरासंग गुलूगुलू गप्पा मारून महाराणीच पोट भरलं असेल.’

दुसर्या दिवशी आमच्या घरी, माझ्या सासरी एक बैठक बोलावली. त्यात माझ्या माहेरची माणस, माझे सासू-सासरे, केशव, माधवकाका आणि त्यांचा नाशिकला कंपनीत नोकरी करणारा मुलगा-रमेश, असे सर्व हजर होते. अपेक्षे प्रमाणे विषय ‘मीच’ होते. मी अक्षम्य गुन्हा केल्या सारखी एका कोपर्यात गप्प उभी होते आणि बाकीची मंडळी माझ्या बेताल, बेजबाबदार वागण्यावर काय तोडगा काढता येईल ह्याचा विचार करत होते. बहुतेकांच असं मत होतं की केशवने मोकळं व्हावं. झालेल्या प्रकाराची गावात इतकी चर्चा होईल की गावात राहणं अवघड होईल. माझे आई-वडील गयावाया करत होते. केशवच्या पाया पडून विनवणी करत होते, ‘ह्या बारीला आमच्या पोरीला माफ करा. पुन्हा ती अशी चूक करणार नाही.’ आईने उठून माझ्या पाठीत एक धपाटा घातला आणि म्हणाली, ‘ए राधे, सगळ्यांची माफी माग. आणि म्हण की तू पुन्हा अशी चूक करणार नाही.’ माराच्या भीतीने मी सर्वांची त्या दिवशी माफी मागितली खरी, पण आज पर्यंत ‘आपल्या शाळेत सोबत शिकणाऱ्या एका मुलासोबत थोडा वेळ बोलणं हा गुन्हा कसा असू शकतो?’ हे मला समजले नाही.

केशवच्या घरच्या लोकांना फारकत हाच योग्य मार्ग आहे असं वाटत होतं. पण माधवकाकांच वेगळंच म्हणणं होतं. ते म्हणाले, ‘हिला केशवने मोकळं केलं तर मग तर ती तिच्या मर्जी प्रमाणे वागेल. अजून लफडी करायला मोकळी. फारकत बिरकत काही नाही. रमेश, तू ह्या दोघांना नाशिकला घेऊन जा आणि तुझ्या ओळखीने केशवला कुठेतरी काम मिळवून दे.”

झालं! सामान बांधून, म्हणजे आमचे आणि पोरांचे चार कपडे पिशवीत भरून आम्ही दुपारच्या बसने नाशिकला आलो. बरोबर सासूने काहीच घेऊ दिले नाही-ना पैसे, ना धान्य, ना भांडी कुंडी, ना अंथरून, ना पांघरून. आम्ही रमेशदादांच्या भरोश्यावर आणि चांगुलपणावर अवलंबून, इथून पुढे सर्व ठीक होऊ दे अशी देवाकडे प्रार्थना करत नाशिकला आलो. गाव सोडल्यावर जवळ-जवळ पहिला महिना रामेशदादांनी आम्हाला खूप मदत केली. त्यांचे उपकार मी जिंदगीभर नाही विसरायची. नाशकात आल्यावर १५ दिवसात केशवला कंपनीत काम मिळालं. १५ दिवसांनी पगाराचे पहिले पैसे मिळाले. आम्हाला दोघांना खूप भारी वाटलं.

गावापेक्षा शहरात पैसे जास्त व नियमित मिळत होते. काट-कसरीची सवय होतीच. हळूहळू आम्ही नाशिकमध्ये स्थिरावलो. भाड्याची खोली घेतली, संसाराला लागणारी चार भांडीकुंडी घेतली. गावाकडील घटना विसरून नव्यानी संसाराला लागलो. मुलगा ५ वर्षांचा झाला आणि त्याला जवळच्या शाळेत दाखल करायचं ठरलं. आम्ही दोघं मुलांना घेऊन शाळेत गेलो. प्रवेश अर्जासोबत काही कागदपत्रे जोडण्याची आवश्यकता होती. केशव सर्व गोष्टींची पूर्तता करत होता. मी मुलांना घेऊन शाळेच्या आवारात बसले होते. केशव एडमिशनचं काम उरकून आला. दोघे आनंदात घरी जायला आम्ही निघणार तेवढ्यात प्रकाशनी आवाज दिला,” राधा, इथे कुठे?” त्याच्या चेहेर्यावर आश्चर्य होतं.

आम्ही दोघांनी मागे वळून पाहिलं, पण माझ्या चेहेर्यावर आश्चर्य होतं आणि केशवच्या चेहेर्यावर नाराजी आणि राग होता. त्यांनी रागातच माझा हात घट्ट पकडला आणि एक शब्दही न बोलता मला घरी घेऊन गेला. आता विचार करतीये तर लक्षात येतंय की त्या दिवसापासून केशवच वागणंच बदललं. ताई, तुम्ही त्याला बोलावून घ्या.”

त्या दिवशी प्रकाश आमच्या मागे मला हाका मारत आला. त्याच्या जवळ एक पुस्तक होतं ते त्याला माझ्या मुलांना द्यायचं होतं. (खरं तर त्याने ते पुस्तक त्याच्या भाच्या साठी घेतलं होतं, पण माझा मुलगा पहिल्यांदाच शाळेत जाणार होता म्हणून कौतुकाने द्यायचं असेल.) पण केशवने काही ऐकूनच घेतलं नाही. आम्ही तिथून तडक घरी आलो. पुढचे ८-१० दिवस घरात केशवने अबोला धरला. तो जेवायला आणि मोकळा वेळ रमेशदादा कडेच राहू लागला. एवढंच नाही तर कधी-कधी तिकडेच २-२ दिवस मुक्कामी थांबायचा. दोन मुलांना घेऊन एकटीने राहायची मला भीती वाटत होती. केशवशी काही बोलायला गेलं की तो चिडायचा. एकदा तर त्याने मला मारायला हात पण उचलला होता. पुढे तर त्याने खर्चायला पैसे देणं पण बंद केलं.घरात भरलेला शिधा ८-१५ दिवस पुरला. पुढे काय करायचं? घर कसं चालवायचं? म्हणून मी मुलांना घेऊन रमेशदादाच्या घरी गेले. तिथे सगळे आनंदात गप्पा मारत जेवत होते. सकाळ पासून मुलं उपाशी होती. ती धावत केशव कडे गेली आणि त्याच्या ताटातून जेवायला लागली. हे बघून केशव खूप चिडला आणि मला आणि मुलांना ओढतच घरी घेऊन आला. “राधा, तुझ्या मुलांना काही संस्कार नाहीत. जेवण बघितल्यावर भिकार्यासारखी जेवायला बसली.” (माझी मुलं! त्याचा त्यांच्याशी काही संबंध नाही का? त्यांनी मुलांच्या तोंडात दोन घास घालण्यासाठी, खर्चाला थोडे पैसे दिले असते तर आमची मुलं पण ‘भिकार्यासारखी’ वागली नसती. खरंच भूक सहन करणं एक वेळ आपल्याला जमेल पण ह्या लेकरांना ते अवघड आहे. एवढं पण त्यांच्या बापाला समजू नये. मजेत जेवत होता ....)

“ताई, त्या दिवशी मला खूप राग आला. मी पण मग खूप बोलले. आमच्यात कडाक्याचं भांडण झालं. केशवने मला मारलं. मुलं भुकेनी आणि घाबरून रडत केंव्हातरी झोपली. मला झालेली मारहाण, माझा झालेला अपमान ह्याच्यामुळे मला झोप लागत नव्हती. माझ्या मनात एकच विचार येत होता, हा गुंता सोडवायचा कसा? गावी जायची सोय नाही, इथे कोणाशी ओळख नाही. काय करावं? काही सुचत नव्हतं. नाही म्हणायला प्रकाश होता ओळखीचा. पण त्याचा ठावठिकाणा माहित नव्हता. आणि त्याच्याशी बोलल्यामुळेच तर हे सगळं रामायण आणि महाभारत आपल्या आयुष्यात घडत होतं.

मी केशवशी बोलायचा खूप प्रयत्न केला. पण त्याने माझ्याशी संबंध तोडल्यासारखेच तो वागत होता. शेवटी मी लोकांची धुणंभांडी करायचं ठरवलं. त्यांनी वेगळाच प्रोब्लेम झाला. त्याला वाटतंय मी प्रकाशलाच भेटायला जाते, कामाचा बहाणा करून. ताई, काय करू? मला काही समजत नाहीये. त्याच्या मनाला संशयानी इतकं ग्रासलं आहे की मी काही पण केलं, कितीही समजावलं तरी त्याला समजावून सांगू शकणार नाही.”    

राधाला गावी परत जायची भीती वाटत होती. नाशिकमध्ये रमेशदादा आणि केशवच्या व्यतिरिक्त कोणी तिच्या ओळखीचं नव्हतं. तिची आणि तिच्या मुलांची आधारगृहात सोय केली. राधानी दिलेल्या तक्रारीच्या आधारावर आम्ही केशवला बोलावल्यावर तो पहिल्यांदा यायला तयारच नव्हता. रमेशनी समजावल्यावर तो जवळ जवळ एका महिन्यानी आमच्या ऑफिसमध्ये आला.

कंपनीच्या जेवणाच्या सुट्टीत केशव आला होता, त्यामुळे त्याच्याकडे फार वेळ नव्हता. त्यांनी तशी विनंती केली आणि बोलायला सुरुवात केली. किरकोळ शरीर, दिसायला सामान्य, मळकट कपडे, थकलेला चेहेरा, चेहेर्यावर थोडा राग, थोडा अविश्वास आणि बरचसं टेन्शन! “ताई, तुम्ही माझ्या आईसारख्या आहात. मी तुमच्याशी खोटं नाही बोलणार. लग्न करून राधा आमच्या घरात आली तेंव्हा चांगली होती. तिच्या बद्दल कोणाची काही एक तक्रार नव्हती. पण प्रकाश सोबत तिचं लफडं आहे असं काकांनी सांगितल्यापासून माझं सगळ आयुष्यच पालटून गेलं. गावातील बदनामी टाळायला तिला घेऊन मी नाशिकला आलो. रमेशदादानी खूप मदत केली.शून्यातून संसार उभा केला. काही महिने सुखात गेले. आणि एक दिवस आमच्या आयुष्यात पुन्हा तो आला, आमच्या सुखी संसाराची वाट लावायला. राधाला मी खूप सांगायचा प्रयत्न केला, पण ती माझं काही ऐकत नाही. आता तिने इतकी लाज सोडली आहे की दिवसा ढवळ्या, मी कामावर गेलो की ती त्याला भेटायला जाते. ना मी सुखानी जगू शकत, ना चार क्षण आनंदात घालवू शकत. आजपर्यंत माझ्या कामाबद्दल कंपनीत कोणाची तक्रार नव्हती. आजकाल कामात पण चुका होतात. तुम्हीच सांगा मी काय करू? मला तर तिचं तोंड बघायची पण इत्छा नाहीये.”

आम्ही त्याला खूप समजावलं तेंव्हा तो एकत्र बैठकीसाठी यायला तयार झाला, तो पण एका अटीवर. ‘त्याचे आई-वडील आणि तिचे आई-वडील पण तेंव्हा हजर हवेत. जो निर्णय होईल तो सर्वांच्या मर्जीनुसार होईल.’

ठरल्याप्रमाणे १५ दिवसांनी राधा-केशव आणि त्यांचे नातेवाईक मीटिंग साठी आले. अपेक्षेप्रमाणे खूप वादावादी, बाचा-बाची झाली. सुरुवातीला कोणालाच राधाचं म्हणणं मान्य नव्हतं. ती सांगायचा प्रयत्न करत होती की, प्रकाश आणि ती एका शाळेत ७वि पर्यंत एकत्र शिकत होतो. एवढीच आमची ओळख आहे. तुम्हाला वाटतंय तसं आमच्यात काही नाही. उलट केशवच नको नको ते विचार करून स्वता दुखी होतोय आणि आमचं जगणं अवघड करतोय. कोणी तिचं ऐकून घ्यायला तयार नव्हतं. राधा एकीकडे आणि जमलेली मंडळी एकीकडे, असं चित्र होतं.

सर्वांच्या समक्ष आम्ही राधा आणि केशवला बसवलं आणि काय घडलं, कसं घडलं, ह्या संदर्भात प्रश्न विचारले. दोघांच्या उत्तरांवरून सर्वांच्या लक्ष्यात आल की राधाची काहीच चूक नाहीये. केशवने करून घेतलेल्या गैरसमजुतीचा हा परिणाम आहे. जमलेल्या सगळ्यांनी केशवला समजावून सांगितलं. थोडे आढे-वेढे घेत तो तयार झाला. राधाच्या आईने राधा आणि मुलांना ८ दिवसांसाठी गावी नेण्याची इत्छा बोलून दाखवली. त्यावर केशव म्हणाला, “मामी ८ काय? चांगले १५-२० दिवस घेऊन जा. तिला आणि मुलांना थोडा बदल.”

समझोता झाला. लिखापडी झाली. राधा तिच्या माहेरी गेली. ठरल्याप्रमाणे ३ आठवड्याने राधा, मुलांना घेऊन नाशिकला परत आली. आम्ही आमच्या नियमाप्रमाणे गृहभेट करून आलो. केशवच वागणं थोड तुटक-तुटक वाटलं. पण त्या व्यतिरिक्त सर्व ठीक आहे असं जाणवलं. केशव घरखर्चाला नियमितपणे पैसे देत होता आणि म्हणून राधानी पण बाहेरची कामे सोडून दिली. आम्ही ३-४ गृहभेटी केल्या, ते पण अधून मधून खुशाली सांगायला ऑफिसमधे येत होते. एकूण सर्व ठीक चाललं होतं.

केशव-राधाचा समझोता होऊन साधारण दीड वर्ष झालं असेल. ह्या दीड वर्षाच्या कालावधीत खूप गोष्टी घडून गेल्या. आम्हाला वाटत होतं तसं सर्व ठीक नव्हतं. एक दिवस केशव अचानक ऑफिसमधे आला आणि म्हणाला, “ताई, काहीतरी करा. राधा ८ दिवसापासून घर सोडून निघून गेली आहे. जाताना मुलांना पण सोबत घेऊन गेली आहे. घरात थोडे फार पैसे होते ते पण कपाटात दिसत नाहीयेत. ताई, मी हि नोकरी, हे कष्ट कोणासाठी करतोय? ती कशी पण असली तरी मला ती आणि मुलं हवे आहेत.”

“ती कशी पण म्हणजे काय? आणि सध्या ती कुठे आहे?”

“ती कुठे असणार? गावी! तिच्या भावानी तिला घरात घेतली असेल. आता काय त्याचंच राज्य आणि त्याचीच सत्ता आहे. मागच्या वर्षी राधाच्या आई-वडिलांचं कोरोनाच्या काळात निधन झालं.

‘ताई, तिचं वागणं फार बेताल होत चाललं आहे. प्रकाश वेळी-अवेळी, मी नसताना घरी येतो, काही वेळ घरात असतो. हे बघून माझा संताप झाला आणि मी तिला खूप हाणली. मी काही चुकलोय असं मला अजिबात वाटत नाही. तुमच्या कार्यालयातून समझोता करून तिला नेली तेंव्हाच मी घरात केमेरा बसवून घेतला होता. मला तिचा भरोसाच वाटत नव्हता.

“ताई, तुम्ही तिला बोलावून घ्या. माझी पोरं माझ्या पाशी हवीत आणि माझी बायको माझी भाकर करायला हवी. मी कष्ट करणार आणि ती मजा करणार, हे मला मान्य नाही.”

केशवकडून सागरचा (राधाचा थोरला भाऊ) फोन नंबर घेतला आणि त्याला फोन केला. आम्ही कोण बोलतोय आणि कशा साठी फोन केलाय हे समजल्यावर त्याची पहिली प्रतिक्रिया होती, “राधा तिकडे येणार नाही. केशवला माझा निरोप सांगा राधा मेली आणि त्यांची मुलं पण मेली. राधाला त्याचं तोंड बघायची पण इत्छा नाही. सॉरी ताई, मी असं बोलायला नको होतं. पण काय करू ह्या माणसानी माझ्या बहिणीचं जगणं मुश्कील करून टाकलाय. एखाद्या माणसाच्या मनात इतका टोकाचा संशय कसा असू शकतो? ८-९ वर्ष झाली तिच्या लग्नाला, पण एक दिवस सुखाचा आला नाही तिच्या नशिबी. मी तिला आता पाठवणार नाही, त्याच्याकडे. मी माझ्या बहिणीला आणि तिच्या मुलांना सांभाळायला समर्थ आहे.”

सागरला खूप समजावून सांगितलं तेंव्हा कुठे तो एकदा राधाला ऑफिसला पाठवायला तयार झाला. तो देखील एका अटीवर, “ती एकटी येणार नाही. मी पण तिच्या सोबत येणार. आणखीन एक, मुलांना आणणार नाही.”

कबूल केल्याप्रमाणे सागर आणि राधा ८ दिवसांनी ऑफिसमधे आले. केशव आणि रमेश पण आले. बोलणी सुरु करणार तेवढ्यात केशवचे आई-वडील आणि काका हजर झाले. त्या सगळ्यांना बघून सागर वैतागून म्हणाला, “राधा चल. आपण घरी जाऊया.” आणि दोघं जायला उठले. केशवच्या नातेवाईकांना बाहेर थांबण्यास विंनती केली. महामुश्कीलीने त्या दोघांना थांबवलं. केशव आणि राधा, दोघांमध्ये बोलणी अशी काही झालीच नाहीत. केशव, राधावर उपकार केल्याच्या भाषेत सारखं म्हणत होता,”ताई, राधानी अक्षम्य चुका केल्या आहेत. खर म्हणजे मला तिचं तोंड बघायची पण इत्छा नाही. पण मला दुसऱ्यांदा लग्न करण्याची इत्छा नाही. दुसरं म्हणजे मला माझी मुलं हवी आहेत. आणि त्या मुलांच्या देख-भाली साठी मी तिला घेऊन जायला तयार आहे. मी सांगेन तसं राहायचं. सांगितल्याशिवाय, विचारल्याशिवाय, घराच्या बाहेर पडायचं नाही. मोबाईल वापरायचा नाही. सागरने येण्या पूर्वी मला फोन करून सांगायला हवं. ह्याचं कारण तिला कधीपण विचारलं की, ‘आज कोण आल होतं?’ तर तिचं उत्तर ठरलेलं असायचं, ‘सागर दादा आला होता.’ मला खोटं बोलण्याचा आणि वागण्याचा खूप राग येतो. मला खोटं सहन होत नाही.”

तो बोलत होता. अधून मधून राधा कडे बघत होता. पण तिच्या चेहेऱ्यावर कोणताच भाव नव्हता. सागरच मधे चिडून म्हणाला, ‘अरे केशव, माझ्या बहिणीवर इतके घाणेरडे आरोप करण्यापूर्वी एकदा तर माझ्याशी बोलून खात्री करून घ्यायचीस की खरं काय घडलंय. अरे मूर्ख माणसा, तुझ्या ह्या विचित्र वागण्याबद्दल ती माझ्याकडे एक चकार शब्द पण बोललेली नाही. मला रमेशचा फोन आला, म्हणून मी तिला आणि मुलांना भेटायला आलो. त्यांची अवस्था माझ्याच्यानी बघवली नाही. म्हणून मीच वरचेवर मला वेळ मिळेल तसं तिला भेटायला येत होतो. मला जेंव्हा येणं शक्य नव्हतं तेंव्हा जाधवांचा गणपत आणि प्रकाशच्या हाती त्यांच्यासाठी खाऊ, काही गरजेच्या वस्तू पाठवत होतो. पण तू कधी माझ्याशी किंवा रमेशशी बोलायचा, विचारायचा, समजून घेण्याचा कधी प्रयत्नच केला नाहीस.”

केशव मधेच वैतागून म्हणाला, “सागर, तू का बोलतोयस? तुला कोणी विचारलं आहे का? का आपल्या बहिणीच्या चुकांवर पांघरून घालतोस. आपल्या बहिणीचं प्रकाश बरोबर लफडं आहे, मान्य कर! हिने आयुष्यात माफ न करण्यासारख्या चुका केल्या आहेत. पण मी तिचे सगळे अपराध विसरून तिला घेऊन जायला तयार आहे ना? ताई, काय लिहून घ्यायचं ते घ्या. मला कामावर जायला उशीर होतोय. आणि माझी मुलं कुठे आहेत? ती दिसत नाहीत.”

‘मुलं’ हा शब्द राधाच्या कानावर पडला आणि तिने एकच प्रश्न विचारला, “कुठली मुलं? भिकाऱ्याची मुलं? जी दोन दिवस त्यांच्या बापाच्या कृपेने उपाशी होती आणि जी भुकेनी त्यांच्या बापाच्या पानातून दोन घास आशेनी खायला बसली? ती मुलं त्यांच्या मामाच्या घरी सुखात आहेत. ताई, मला दोनच गोष्टी सांगायच्या आहेत, मला त्याच्याकडे परत जायचं नाहीये. मला फारकत हवी आहे. त्यांना त्यांची मुलं हवी असतील तर मी ती द्यायला तयार आहे. मुलं काही दिवस त्यांच्या कडे, काही दिवस माझ्याकडे, हे मला मान्य नाही. त्यांना मुलं हवी असतील तर त्यांनी खुशाल न्यावीत. फारकतीचा खर्च किती होईल त्याचा अंदाज द्या. मी किती करायला हवा त्याची कल्पना द्या. माझा दादा माझ्यासाठी खूप करतोय, पण मला जे शक्य आहे ते मी करीन.

‘ताई, माझ्या आयुष्यात प्रकाशचं काही स्थान नव्हतं. तो केवळ माझ्या शाळेतला एक चांगला मित्र आहे. लग्न झाल्यावर मित्र असणं काही गुन्हा आहे का? पण केशवने ते कधी समजून घेतलच नाही. नुसता संशय, भांडणं, मारहाण, अपमान, ह्यापलीकडे काही दिलंच नाही. मी खूप वैतागले आहे. आज असं वाटतंय की प्रकाश सारखा कोणी जोडीदार मिळाला, जो मला समजून घेईल, माझ्याशी चार शब्द प्रेमाचे बोलेल, तर किती बर होईल. काही दिवस सुखानी जगता जेईल.  

“ताई, मी तुमची खूप आभारी आहे. माझा समझोता होऊन मी केशवकडे गेले, आणि नंतर त्याच्या बरोबर जो काळ त्याच्या सोबत घालवला, त्यात मला एक गोष्ट जाणवली- मी ह्या माणसा बराबर राहू शकत नाही. माझ्यात आणि त्याचात, म्हणजे आमच्या स्वभावात, आमच्या आवडी-निवडीत काहीच साम्य नाही. ताई, खरंच तुम्ही माझ्यासाठी जे केलत त्या साठी मी तुमचे पुन्हा आभार मानते.”  

आम्हाला पण हे जाणवत होतं की, राधा हि केशव पेक्षा जास्त हुशार आणि स्मार्ट आहे. तिला शिकायची संधी मिळाली असती तर, आज तिचं आयुष्य काहीतरी वेगळ असत? तिने तिच्या बाजूनी खूप समजून घ्यायचा, समजवायचा प्रयत्न केला. लग्न, कुटुंब सांभाळण्याचा, सावरण्याचा प्रयत्न केला. पण हाती यश आल नाही. केशवच्या विचित्र वागण्याने राधा त्याच्यापासून लांब गेली.

एव्हाना केशवच्या हे लक्षात आल होतं की राधा त्याच्या आयुष्यात कुठल्याच कारणांनी परत येणार नाही. आता फारकतीचा एक मुद्दा होता, जिथे तो शेवटचा प्रयत्न करत होता, राधाला परत आणण्याचा! आम्ही केशवच्या नातेवाईकांना आत बोलावलं आणि काय बोलणी झाली ती सांगितली.

दोन प्रश्नांची उत्तरं शोधायला हवी होती- पाहिलं म्हणजे मुलं कोणाकडे रहाणार? आणि दुसरं, फारकत कशी घ्यायची? केशावणी त्याचं मत मांडलं, “मुलं माझ्याकडेच राहतील. हिचा काही भरोसा नाही. ती आत्ताच म्हणाली की, प्रकाश सारखा नवरा आवडेल. मी जिवंत आहे, अजून आमची फारकत झाली नाही तेंव्हा हि बाई अशी वाक्य उघडपणे बोलते. फारकत झाल्यावर काय करेल, त्याचा विचार न केलेलाच बरा. दुसरं म्हणजे, मी तिला काही देणार नाही. न खावटी, ना रहायला जागा.”

त्यावर राधाने शांतपणे सांगितलं, “मला काही नको. मी काम करीन, कमवीन आणि माझं घर चालवीन. केशवला मुलं हवी असतील तर ती त्यांनी ठेऊन घ्यावीत. पण ६ महिन्यानी माझ्या दारी आणून सोडलेली चालणार नाही. तसं केल तर पुन्हा त्याला मुलांना भेटता येणार नाही. मुलांच्या भावनांशी मी त्याला खेळू देणार नाही.

फारकतीच्या कागदांवर केंव्हा सही करायला यायचं ते सांगा.”

सर्वांसमोरच वकिलांना फोन करून दोन दिवसा नंतरची तारीख नक्की केली. ठरल्याप्रमाणे वकिलांनी समजुतीने फारकतीचा मसुदा तयार केला. दोघांच्या सह्या झाल्या. अपेक्षेप्रमाणे केशवने शेवटच्या क्षणी मुलं नकोत असं सांगून स्वतःची सोडवणूक करून घेतली.

सहा महिन्यानी नियमाप्रमाणे त्यांची कायदेशीर फारकत झाली.

ह्या गोष्टीला एक वर्ष उलटलं असेल. एक दिवस राधा एका माणसाबरोबर ऑफिसमध्ये आली. तिने लाजत लाजत आमची ओळख करून दिली, “ताई, हा प्रकाश! आम्ही दोघांनी सहा महिन्यापूर्वी लग्न केलं. मी खूप खुश आहे. बाहेरून दहावी देते आहे. नंतर मुक्त विद्यापीठातून बीए करणार आहे. ताई, आशीर्वाद द्या.”

इतकं सगळं झाल्यावर राधाने प्रकाशशी लग्न केलं. म्हणजे केशव म्हणाला तसं तिचं खरंच आधीपासून त्याच्याबरोबर ‘लफडं’ असेल का? का केशवच्या सतत त्रास देण्यामुळे राधा प्रकाशकडे ओढली गेली असेल? कारण पहिल्यांदा केशवच्या काकांनी तिच्याबद्दल केशवला सांगितलं तेव्हा तर ती प्रकाशला शाळेत आपल्या बरोबर शिकणारा मुलगा म्हणूनच ओळखत होती. हा सगळा प्रकार झाला यात नेमकी चूक कोणाची? बायको कायम आपल्या मनाप्रमाणे वागली पाहिजे असं समजणाऱ्या आणि सतत संशय घेणाऱ्या केशवची? कशात काही नसतांना ‘राधाचं लफडं आहे’ असं सांगणाऱ्या केशवच्या काकांची? राधाला तिच्यापेक्षा कमी कुवत असलेला नवरा करून देणाऱ्या राधाच्या आईवडिलांची? का तिच्या गावात शाळा न देणाऱ्या सरकारची?

चूक कोणाचीही असली तरी राधा, केशव आणि त्यांची दोन मुलं यांची आठ दहा वर्षं फरफट व्हायची ती झालीच. पण तरीही मी असं म्हणेन की ही राधा नशीबवान होती. तिचा भाऊ तिच्या पाठीशी उभा राहिला. केशवचा भाऊदेखील तिच्या पाठीशी उभा राहिला. तिला प्रकाश भेटला. ती स्वतः खमकी होती. नाही तर अश्या कित्येक राधा आयुष्यभर नवऱ्याचा आणि सासरच्यांचा जाच सहन करत राहिलेल्या आम्ही बघतो. मग चूक कोणाचीही असू दे!

Thursday, 5 August 2021

प्लॅन...

 

त्या दिवशी आमच्या ऑफिसमध्ये जे काही घडलं त्यानंतर रसिका आणि तिचा प्रोब्लेम कोणीच विसरू शकलो नव्हतो. इतर केसेस प्रमाणे रसिका तिची तक्रार नोंदवायला आली होती. तिच्या बरोबर तिची दोन मुलं होती. मोठा असेल तीन वर्षांचा आणि धाकटा कडेवर. चार चोघीन सारखीच तिची कथा होती. १२वि पर्यंत शिकलेल्या रसिकाच ५ वर्षां पूर्वी रोहनशी, रीतिरिवाजाप्रमाणे लग्न झालं. रोहन सरकारी नोकरीत होता. पगार चांगला होता. रसिकाची सासू विचित्र होती. तिच्या मते रसिका हि घरातील सर्व काम करायला, घरातल्यांची मर्जी सांभाळायला आणलेली एक व्यक्ती! सासूची मरजी सांभाळली, तिची सेवा केली, तिला काय हवं नको ते पाहिलं कि ती कमी त्रास द्यायची. कमी शिव्या घालायची. नवर्याचा स्वभाव लहरी होता. कधी खूप प्रेम करायचा, लाड करायचा. तर कधी अपमान करायचा. एक-दोन वेळा तर हात पण उचलला होता. हे सर्व रसिका सहन करत होती. कारण वैवाहिक आयुष्य म्हणजे बाईसाठी अशी तारेवरची कसरत असतेच, हा तिचा समाज होता. तिची मुख्य तक्रार होती ती रोहनच्या अनैतिक संबंधान बद्दल. तिला खात्री होती कि रोहनची एक नाही अनेक लफडी आहेत. रात्री उशिरापर्यंत त्याचं कोणाशी तरी फोनवर चालणारं चेटिंग, ते फोनमधले ' आय लव यु' चे मेसेजेस, आणि ह्याबद्दल विचारायला गेलं कि वाद, भांडण आणि कधीतरी एखादा फटका, हे नित्याचं झालं होतं. ह्याला कंटाळूनच ती सल्ला घ्यायला आणि गरज पडली तर तक्रार नोंदवायला आली होती.

पण तिच्याशी आमचं बोलणं पूर्ण व्हायच्या आधी तिचे आई-वडील आले. तिच्या आईंनी ऑफिसमध्ये खूप गोंधळ केला. तिला आपल्या जावयाच (रोहनच) बाहेर लफडं आहे, अनैतिक संबंध आहेत हे मान्यच नव्हतं. रोहनसारखा जावई मिळायला भाग्य लागतं असा तिचा समज होता. तिने रसिकाला सांगितलं, " हे तुझ्या मनातला वहेम आहे. चांगली देवमाणसं मिळाली आहेत. नाती टिकवायला शीक. तुला जरका असं वाटत असेल कि नवऱ्याच घर सोडून तू दोन पोरं घेऊन माहेरी येशील आणि आम्ही तुला घरात राहू देऊ, तर तो तुझा गैरसमज आहे. चार दिवस माहेरी म्हणून यायचं आणि सासरी निघून जायचं."

रसिका काही म्हणणार तेवढ्यात त्यांच्या पाठोपाठ रोहन ऑफिसमध्ये हजर झाला. त्यांनी आल्या-आल्या तिच्या हातातून मुलाला स्वतःच्या कडेवर उचलून घेतलं. सोबत आणलेली साडी तिला देत म्हणाला, "रसिका, मला आज डिफरंसचे पैसे मिळाले म्हणून तुझ्यासाठी साडी घेऊन घरी गेलो तर तू घरी नव्हतीस. तुझ्या वडिलांना फोन केला तर समजलं तू इथे आली आहेस. रसिका, तू अशी का वागतेस? माझा तुझ्यावर आणि मुलांवर किती जीव आहे. तू अशी न सांगता जात नको जाऊस." असं म्हणत तिचा हात धरून रडायला लागला. आम्ही त्यांचा फमिली ड्रामा बघत होतो. मध्ये काही बोलणार तेवड्यात रसिकाच्या आईंनी रसिकाचा हात घट्ट पकडला आणि तिला रोहन समोर आणून उभं करत म्हणाली, "रसिका, बास झाली आता तुझी नाटकं. जावई घ्यायला आलेत तेंव्हा मुकाट्यानी त्यांच्या बरोबर घरी जा."

रसिकांनी आपला हात सोडवत म्हणाली, "आई, जो पर्यंत माझ्या नवऱ्याच्या फोन मधले मेसेजेस कुणाचे आणि त्या मुली कोण, हे मला कळत नाही तोवर मी कुठे पण जाणार नाही."

"रसिका, तू माझ्यावर का संशय घेतेस? अग माझी, तुझ्या व्यतिरिक्त कोणी मैत्रीण नाही. इतर कोणाबरोबर ओळख वाढविण्याचा पण मी विचार करू शकत नाही, अग संबंध लफडं ह्या शब्दांनी पण मला त्रास होतो. तुला माझा विश्वास वाटत नाहीये ना. हा माझा मोबईल मी इथे टेबलवर ठेवतो. आई-बाबा, तुम्ही चेक करा. ताई तुम्ही चेक करा. रसिका तू बघून घे. जर का त्यात काही सापडलं तर तुम्ही द्याल ती शिक्षा मी भोगायला तयार आहे."

तिच्या आई-वडिलांचा तर जावयावर मुलीपेक्षा पण जास्त विश्वास होता. त्यांना फोन बघायची गरज वाटली नाही. रसिकांनी फोन मध्ये फोटो मेसेजेस शोधायचा खूप प्रतत्न केला, पण काही सापडलं नाही. ' पण मी पाहिलेले फोटो, मेसेजेस कुठे गेले ' असं ती पुटपुटली.

"रसिका, आतातर तुझी खात्री पटली ना? आता चल घरी. आई-बाबा, तुम्ही पण चला. सगळे गैरसमज दूर झाले आहेत. इस खुशिमे साथमे खाना खायेंगे."

असं त्या दिवशी रसिका आली आणि तिच्या आई-वडील आणि नवर्याबरोबर निघून गेली. वेगळ्याच केसच्या बरोबर आलेला एक विशीतला मुलगा सहज हसत म्हणाला, "ताई नवरा स्मार्ट आहे. त्यांनी काही डाटा लपवलेला असू शकतो. हे असं करणं सहज शक्य आहे."

तो हे वाक्य सहज बोलून गेला, पण आमच्या मनाला रुखरुख लागली.

रसिका, आज जवळ जवळ साडेतीन वर्षांनी आमच्या ऑफिसमध्ये आली होती. पहिली दोन मुलं होती. ह्या वेळेला तिसर्या मुलाची भर पडली. तिच्या सोबत तिचे आई-वडील पण होते. तिची आई म्हणाली' "ताई, आम्हाला तक्रार नोंदवायची आहे. रसिका काय झालं ते ताईना सांग."

रसिका सांगत होती, "ताई त्या दिवशी मी काहीच सिद्ध करू शकले नाही म्हणून त्याच्या सोबत गेले. पण मला संशय होताच. काही दिवस मी शांत राहिले. मग आई-वडील आणि नवऱ्याला पटवून कंपनीत नोकरी करायला लागले. तिथे मला महेश भेटला. त्यांनी मला मोबईलचा पासवर्ड क्रेक करायला आणि लपवलेला डाटा शोधायला शिकवलं. दरम्यानच्या काळात सुहासचा जन्म झाला. मी काही दिवस शांत राहिले. मला हवी ती सगळी माहिती गोळा केली. मग एक दिवस आई-वडिलांना जेवायला घरी बोलावलं, आणि सगळ्यांसमोर हा विषय काढला. माझ्या हातात पुरावे होते. त्याचं खरं रूप सर्वांसमोर आल्यावर तो खूप चिडला आणि माझ्या आई-वडिलांसमोर मला मारलं. आईला माझं म्हणणं पटलं. आई मला आणि मुलांना घेऊन घरी आली. ८-१० दिवसांत रोहन 'मुलांची खूप आठवण येते आहे म्हणून त्यांना भेटायला आला. मुलांना खाऊ घेऊन देतो असं सांगून घेऊन गेला तो परत आलाच नाही. मग पोलिसांत तक्रार केली आणि त्याला मुलं आणून सोडावी लागली.

त्या दिवसानंतर तो खूप वेळा माझ्या माहेरी आला. कधी विनवण्या करायचा तर कधी दारू पिऊन यायचा आणि खूप तमाशा करायचा. एक दोन वेळा त्यानी घरात येऊन मुलांना घेऊन जायचा प्रयत्न केला. दोन तीन वेळा मला मारहाण केली. माझ्या नातेवाईकांच्या घरी जाऊन तमाशा करतो. ताई, तुम्ही प्लीज काहीतरी करा."

रसिकांनी रीतसर तक्रार नोंदवली. रोहनला ऑफिसात बोलावलं. तो पहिला निरोप मिळाल्याबरोबर ऑफिस मध्ये आला. त्यानी, रसिकाचा कसा गैरसमज झाला आहे, आणि त्याचं तिच्यावर आणि मुलांवर किती प्रेम आहे, हि टेप परत एकदा वाजवली. तो समझोता करायला तयार होता. एकत्र मीटिंगची तारीख ठरली.

रसिकांनी एकच मुद्दा लाऊन धरला. "ताई, मी रोहन कडे जायला एका अटीवर तयार आहे. त्यांनी रंजना, माधुरी आणि शोभाला, इथे तुमच्या समोर बोलवावं आणि त्याचा त्यांच्याशी काहीही संबंध नाही असं सांगावं. ह्या तिघी मला ठाऊक आहेत. इतर असतील तर त्यांना पण बोलावू दे. एकाच दिवशी सगळे समाज गैरसमज दूर होतील."

रोहन म्हणाला, "रसिका, तो भूतकाळ आहे. तू तेच किती दिवस उगाळत बसणार आहेस? तुला आपला संसार, आपली मुलं, त्याचं भविष्य असा काहीच विषय बोलायला नाहीये का? तुला मी कसं समजाऊ माझा तुम्हा सगळ्यांवर किती जीव आहे'. आजपर्यंत मी तुमच्यासाठी कमी केलं का? तुम्हाला कधी काही कमी पडू दिलं का? माझ्या कर्तव्यात कुठे कमी पडलो का? नाही ना? मग तू अशी का वागतेस? प्लीज मला सोडून जाऊ नकोस." असं म्हणत रोहन अक्षरशः तिच्या पाया पडला.

"रोहन, हे ऑफिस आहे. आपलं घर नाही. इथे तमाशा करू नकोस. तुझा आमच्यावर जीव आहे हे मला ठाऊक आहे. पण तुझी बाहेर लफडी आहेत हे पण तितकच खरं आहे. मला ह्या सगळ्याचा खूप त्रास होतो. तुझ्या जागी मी असते आणि असे मित्र असते तर तुला ते चाललं असत का?" रसिकाच्या ह्या प्रश्नाला रोहनकडे काहीच उत्तर नव्हतं.

त्या दिवशी समझोता होऊ शकला नाही.

पण समझोता झालाच नाही असं नाही. तो आमच्या ऑफिसमध्ये, आमच्या समोर लिखापढी करून झाला नाही. त्या दोघांमध्ये परस्पर समझोता झाला. त्याला कारण देखील तसच होतं. रोहन खूप वेळा तिच्या घरी गेला, तिची माफी मागितली, तिच्या आई-वडिलांच्या पायावर डोकं ठेऊन माफी मागितली. समाजातील चार माणसांसमोर, चार नातेवाईकांसमोर सर्व गोष्टी कबूल केल्या. पुन्हा चुकणार नाही. रसिका म्हणेल तसं वागण्याचा शब्द दिला. शेवटी रसिका आणि तिच्या आई-वडिलांचं नाईलाज झाला. ते रसिकाला पाठवायला तयार झाले, पण एका अटीवर- इथून पुढे रसिका आणि रोहनच्या आयुष्यात जे काही घडेल त्याला सर्वस्वी ते दोघे जबाबदार असतील. सुख-दुख्खाला दोघांनी यावं, त्यांचं स्वागतच होईल. पण भांडण झाल्यामुळे रसिका माहेरी आली तर तिला आम्ही घरात घेणार नाही. रसिकाची द्विधा मनस्थिती होती. पण शेवटी समाजातील चार प्रतिष्ठित लोकांनी आणि नातेवाईकांनी भरीस घातलं म्हणून ती 'हा शेवटचा चान्स' असं मनाची समजूत घालून जायला तयार झाली.

ह्याला पण सुमारे पाच-सहा महिने झाले असतील. एक दिवस रसिका पुन्हा आमच्या ऑफिसमध्ये आली. ती स्वताहून आली नव्हतीच. तिला तिची मावशी (वत्सलाबाई) घेऊन आली होती. (तिच्या सोबत तिचा नवरा पण होता) ते सुद्धा असं सांगायला कि, "ताई ह्या मुलीची कुठे तरी सोय करा. ती माझ्या घरात नको. तिच्यामुळे माझ्या घरात खूप प्रोब्लेम्स झाले आहेत. स्वताचा नवरा सांभाळू शकली नाही, लग्न टिकवता आल नाही, आता माझ्या मुलाच्या मागे लागली आहे. चांगलंच फसवलं आहे त्याला. माझा दीपक आहे भोळा. ती जे सांगेल ते त्याला खरंच वाटतं. ती त्याला तिच्या जाळ्यात अडकवतीये. आतातर माझा दीपक म्हणतोय, 'आई मी हिच्याशिवाय जगूच शकत नाही. तुम्ही माझं हिच्याशी लग्न लाऊन दिलं नाहीत तर मी माझ्या जीवाचं काहीतरी बर वाईट करून घेईन.' हिच्यामुळे घरातील शांतता बिघडून गेली आहे."

"पण हि तुमच्या घरात का आणि कधी आली? आणि मागील दिडेक महिन्यात काय घडलं?"

"महिना झाला असेल. त्यांच्यात (रसिका आणि रोहन मध्ये) खूप कडाक्याचा वाद आणि भांडण झालं. हे त्यांचं नेहेमीचच झालं होतं. रसिका धाकट्याला घेऊन तिच्या माहेरी गेली, पण तिच्या आई-वडीलानी  तिला घरात घेतलं नाही. मला तिची दया येऊन मी तिला घरात घेतलं, तर केलेल्या उपकाराची चांगलीच परतफेड करतीये."

आणि रसिकाला उद्देशून म्हणाली, "रसिका, तुला मी ऑफिसात आणून सोडली आहे. इथून तू तुझ्या मुलाला घेऊन कुठे पण जा. पण आमच्या घरी परत येऊ नकोस."

ह्यावर रसिका काहीच बोलली नाही. ती शांतपणे तिच्या दोन वर्षांच्या सुहासला बिस्कीट भरवत होती.

आमच्या ऑफिसमधल्या भारतीताई म्हणाल्या, "अग रसिका, तुझं लक्ष कुठे आहे? ताई काय विचारतायत?"

"ताई, मला माहित आहे रोहनचा माझ्यावर आणि माझ्या मुलांवर खूप जीव आहे. पण म्हणून मी हि अशी लफडी सहन करू शकत नव्हते. मी घर सोडून जाऊ नये म्हणून त्यानी खूप प्रयत्न केले. "रोहन, तुझ्या ह्या वागण्याचा मला खूप मानसिक त्रास होतोय. हा त्रास काय असतो ते तुला कधी तरी कळेल." असं सांगून मी त्याच्या जवळ मोठी दोन्ही मुलं ठेवली, आणि सुहासला सोबत घेऊन रडतच घरातून निघाले. मी माहेरी गेले. पण आईंनी मला घरात घेतलं नाही. मी सुहासला घेऊन तिच्या दारातच रडत बसले. काय करावं, कुठे जावं काही सुचत नव्हतं. त्या दिवशी मावशी आईला सहजच भेटायला आली होती. माझ्या आयुष्यात काय घडलंय हे समजल्यावर ती मला तिच्या घरी घेऊन आली . तेंव्हा मला पण असंच वाटलं होतं कि मावशीचे माझ्यावर खूप उपकार आहेत. एक दिवस सकाळी मी कामावर जायला निघाले तेंव्हा मावशी म्हणाली, 'रसिका, इथे रहायचं असेल तर महिन्याच्या खर्चाचे पैसे द्यावे लागतील.' मला ते मान्यच होतं. मी माझा संपूर्ण पगार मावशीला दिला. ते मला परत नको आहेत. आज ती मला घरातून बाहेर जायला सांगतीये. मी चार दिवसांपूर्वी काकांना १०००० रुपये दिले होते ते त्यांनी मला द्यावेत. मी लगेच घर सोडायला तयार आहे."

"आणि मावशीची तुझ्या बद्दल तक्रार आहे, त्याचं काय? ती म्हणतीये तू दीपकला नादी लावलंस. हा काय प्रकार आहे."

"ताई, दीपक माझ्या पेक्षा लहान आहे. त्याला फिरायला, हॉटेलात जायला आवडतं. त्याच्या आई वडिलां कडे त्याला द्यायला पैसे नाहीत. म्हणून मी त्याची हौस पुरी करते. एवढंच.

"काकांनी माझे १०००० द्यावेत मी त्याचं घर लगेच सोडते."

काकांनी ताबडतोप खिशातून चेक काढला आणि लिहायला सुरुवात केली. तेवढ्यात रसिका म्हणाली, "काका, बँकेत पैसे आहेत का? काल आपलं किराणा बील मी भरलं म्हणून विचारते."

"दोन दिवसांत पैशांची सोय करतो. पण हिने आमच्या मुलाचा नाद सोडावा." असं काकांनी कबूल केलं.

दोन दिवसांनी वत्सलाबाईचा फोन आला. सांगायला, "ताई, माझा दीपक घर सोडून गेला. दोन दिवसांपासून गायब आहे. मी आत्ताचा मिसिंग कम्प्लेंट करून आले"

"आणि रसिका?"

"रसिका त्या दिवशी आमच्या बरोबर आली नाही. ती तिच्या आईकडे गेली असेल. मला ठाऊक नाही."

थोड्यावेळानी रसिकाच्या आईने कळवले, "ताई, दोन दिवसांपूर्वी रसिका घरी आली होती, तिचे कपडे न्यायला. मुलांची आठवण येतीये. रोहनकडे जाते म्हणाली. आज सकाळी त्याला विचारलं तेंव्हा समजलं ती त्याच्या घरी गेलीच नाही. ताई, मला खूप काळजी वाटते आहे. कुठे गेली असेल रसिका?"

दीपक आणि रसिकाच्या पालकांनी आणि रोहननी वेग-वेगळ्या पोलीस स्टेशनला मिसिंगची तक्रार नोंदवली.

ह्या घटनेला १० दिवस झाले असतील. एक दिवस रोहनचा असं कळवायला फोन आला की, 'रसिका घरी सुखरूप पोहोचली.'

८ दिवसांनी रसिकाचा खुशाली कळवायला फोन आला. तेंव्हा सर्व गोष्टींचा खुलासा झाला. तिने सांगितलं, "ताई, दीपक आणि मी, आम्ही दोघं मावस भावंडं आहोत. आमच्यात चांगलं मैत्रीचं नातं आहे. ते आम्ही नेहेमीच जपलं. एक भाऊ म्हणून, एक मित्र म्हणून मी त्याच्याशी माझा प्रोब्लेम बद्दल बोलले. रोहनला धडा शिकवण्यासाठी मला हे रिस्क घेणं गरजेचं वाटलं. दिपकनी मला चांगली साथ दिली. हॉटेलच्या दोन खोल्यांचं भाडं आणि बाहेर जेवणावर झालेला खर्च आमच्या अंदाजापेक्षा खूप जास्त झाला. ८ दिवसातच जवळचे पैसे संपले. मग दिपकनी त्याच्या आईला फोन करून कळवलं. तिने रोहनला कळवलं. रोहननी मला घरी आणायला स्पेश्यल गाडी पाठवली. मी घरी आल्या पासून रोहन इज अ चेंज्ड पर्सन. मोबईल चा पासवर्ड, लॉक सगळ गेलं. मेसेजेस आणि रात्री उशिरा पर्यंतचे फोनवरचं चेतिंग बंद झाल......

ती अजून काही सांगणार तेवढ्यात रोहनने फोन घेतला. म्हणाला, "ताई, मागील १५ दिवसांत रसिकांनी माझं जगच बदलून टाकलं. तिच्यावर माझा खूप विश्वास आहे. पण ती कोणाबरोबर तरी निघून गेली आहे. कुठे आहे काही कळत नव्हतं. कशी आहे? काळजीने बेजार झालो. तेंव्हा मला ती मला इतके वर्षं काय सांगायचा प्रयत्न करत होती ते समजलं. ताई, मी तुम्हाला शब्द देतो, मी आयुष्यात कधीच असं चुकीचं, तिला त्रास होईल असं वागणार नाही." 

 

Saturday, 17 July 2021

पण ती कुठे आहे?

सकाळचे १०.३० वाजले असतील. ११ वाजता कॅलेक्टर साहेबांबरोबर मीटिंग. पटपट आवरून मिटींगला जायची माझी गडबड चालू होती. तेवढ्यात मंजूचा फोन आला. मंजू, माझी चांगली मैत्रीण! तिचा फोन म्हणजे अर्ध्या तासाची निश्चिंती. आणि आत्ता मला खरं म्हणजे कशालाच वेळ नव्हता. मी तिला "मंजू, मी तुला थोड्या वेळानी फोन करते." असं म्हणत कटवायचा प्रयत्न केला, पण ती काही फोन ठेवायला तयार नव्हती. मग नाईलाजानी मी तिच्याशी बोलले.

"अग, हेमा. माझी लांबची बहीण आहे. तिचा मुलगा अनिकेत डिप्रेशन मधे आहे. तू काही मदत करू शकशील का?"

"मंजू, त्याला सायकोलोजीस्ट कडे घेऊन जा. मी नवरा-बायकोची भांडणं सोडवली आहेत, त्यांना कौन्सिलिंग केलं आहे. पण डिप्रेशनच्या व्यक्तीला कधी कौन्सिलिंग नाही केलं."

"मला वाटतं हेमा तू त्याला एकदातरी भेटावस आणि त्याच्याशी बोलावस. प्लीज, माझ्यासाठी."

माझा नाईलाज होता. मी तिला दुपारी २ वाजता संस्थेच्या कार्यालयात यायला सांगितलं. (येतांना अनिकेत आणि त्याच्या आईला पण यायला सांगितलं.) आणि धावत पळत ११ वाजता मीटिंगला पोहोचले. साहेब येऊन मीटिंग सुरु व्हायला ११.४५-१२ वाजले आणि मग ती १.३० पर्यंत चालली.( महिला व मुलांच्या प्रश्नाशी निगडीत विविध ७ कमिटीच्या बैठका, एकाच दिवशी, एका नंतर एक अशा होत्या.) मीटिंग मध्ये फारसं काही घडलं नाही, पण आम्ही उपस्थित राहणं गरजेचं होतं.

ऑफिसला पोहोचायला जवळ जवळ २ वाजले. मंजू, अनिकेत आणि त्याची आई शारदा, माझी वाटच बघत होते. बसताना मंजू म्हणाली, "अग काय करू हेमा? शारदा काही ऐकायलाच तयार नव्हती. अनिकेतची अवस्था पण बघवत नाहीये."

१२ वी पास, २३ वर्षांचा अनिकेत दिसायला चांगला होता. देखणा नाही म्हणता येणार पण स्मार्ट होता. व्यायाम करून कमावलेलं शरीर दिसत होतं. डोळे मात्र उदास आणि नजर हरवलेली होती. तो कसलातरी विचार करत होता. स्वतःशीच काहीतरी बडबडत होता. मी त्याचं लक्ष वेधून घेण्यासाठी त्याला विचारलं, "अनिकेत, तू आमच्या ऑफिसला का आला आहेस?"

नो रिअक्शन. अनिकेतला जणू माझं बोलणं ऐकूच आल नव्हतं. एखाद्याला झोपेतून जाग करावं, तसं थोडं हलवून मंजुनी त्याला परत विचारलं, "अनिकेत, ताई काय विचारतायत? आपण इथे का आलोय?"

ह्यावर अनिकेतनी त्याच्या आईला विचारलं, "आपण कुठे आलोय? पण ती कुठे आहे? आणि ती असं का वागली? माझं काय चुकलं? आई, तू मला सोडून जाणार नाहीस ना?" अनिकेत खूप अस्वस्थ झाला आणि शारदाचा हात घट्ट पकडून तो लहान मुलासारखा रडायला लागला. त्याची नजर कोणाला तरी शोधात होती. त्याची अवस्था बघून त्याच्या आईच्या डोळ्यात पाणी आल. स्वतःला सावरत तीने  आपल्या लेकाची समजूत काढली. एखाद्या लहान मुलाची काढावी तशी. "हे बघ अनिकेत, बाळा, घाबरू नकोस. तुला तुझी आई कधीच सोडून जाणार नाही. हे बघ, मी तुझ्या जवळच आहे ना. आणि आई अनिकेतचा हात घट्ट पकडून बसणार आहे. आता ठीक आहे ना? बर वाटतंय का तुला?"

अनिकेत शांत झाल्यावर शारदानी काय नेमकं घडलं ते सांगायला सुरुवात केली.

"हेमाताई, अनिकेतचे वडील (वसंतराव) आणि शिवानीचे वडील (मोहनराव) (शिवानी आमची सून होणार होती) हे शाळेपासूनचे चांगले मित्र. दोघांमध्ये पक्की मैत्री! सख्या भावांपेक्षा पण सख्खे. अनिकेत पाच वर्षांचा असेल, तेंव्हा शिवानीचा जन्म झाला. आम्ही तिला आमची शिवानी म्हणायचो आणि मोहनराव अनिकेतला आपला मुलगा मानायचे. मुलं थोडी मोठी झाली आणि एक दिवस मालतीताई (शिवानीची आई) सहज म्हणाल्या, "दोन्ही मुलांच्या वडिलांची एवढी चांगली मैत्री आहे. ह्या मैत्रीचं नात्यात रुपांतर झालं तर......."

झालं! माझ्या नवऱ्याला ही कल्पना फारच आवडली. एक दिवस त्यांनी मोहनराव आणि त्यांच्या फेमिलीला घरी जेवायला बोलावलं आणि सांगून टाकलं, आजपासून शिवानी आमच्या घरची सून! मुलं मोठी झाली की त्यांचं थाटामाटात लग्न लाऊ. आणि अशा प्रकारे ८ वर्षांचा अनिकेत आणि ३ वर्षांची शिवानीच लग्न ठरलं.

ताई, शिवानी खूप गोड मुलगी आहे. स्मार्ट आहे, हुशार आहे. दिसायला पण सुंदर आहे. मी तर मनोमन स्वतःला नशीबवान समजत होते, कि शिवानी सारखी गुणी मुलगी माझ्या अनिकेतच्या आयुष्याची जोडीदार होणार होती. खरं सांगायचं तर आमच्या अनिकेतच अभ्यासात कधी फारसं डोकं चाललंच नाही. कसातरी १२ वी झाला. त्याला आयुष्यात खरतर दोनच गोष्टींची आवड, एक व्यायाम आणि दुसरं आमच्या घरचा बिझिनेस! तीन वर्षांपूर्वी त्याच्या वडिलांचं अचानक निधन झालं आणि घराची, बिझीनेसची सर्व जबाबदारी त्याच्या एकट्यावर आली. तुम्हाला सांगते ताई, माझा मुलगा लाखात एक आहे. त्याला सुपारीच्या खांडाच पण व्यसन नाही. का शिवानी असं वागली मला काही समजत नाही."

शिवानीच नाव ऐकल्यावर अनिकेत कावराबावरा होऊन इकडे तिकडे बघत, 'आली का शिवानी? आली का शिवानी? शिवानी मला सोडून जाऊ नकोस" असं म्हणत ऑफिसच्या बाहेर गेला. त्याची आई त्याच्या मागे धावत गेली आणि मंजू "नंतर बोलते तुझ्याशी" असं म्हणत घाईतच त्यांच्या मागे गेली.

पुढचे ८-१० दिवस अनिकेतची काही खबरबात नाही. मंजूचा पण काही फोन आला नाही. मी पण कामाच्या व्यापात फोन करायचं विसरले. खरं सांगायचं तर अनिकेतची केस आमच्याकडे नोंदवण्यासारखी नव्हती. संस्थेच्या कार्यक्षेत्राच्या बाहेरची होती.

एक दिवस अचानक मंजूचा फोन आला, "हेमा, अनिकेतच्या संदर्भात तू काही विचार केलास का? त्याला तुझ्याकडे कधी घेऊन येऊ?"

मी जेंव्हा तिला कल्पना दिली कि संस्था म्हणून आम्ही ह्या केसमध्ये फारसं काही करू शकणार नाही तेंव्हा तिने विनंती केली, "हेमा,माझी मैत्रीण म्हणून त्याच्याशी बोलशील का? शारदाला बर वाटेल." आणि अश्या तर्ह्रेनी मी अनिकेतची केस, दोस्तीखातर, एक चेलेंज म्हणून स्वीकारली. १५ दिवसातून किंवा महिन्यातून एकदा गरजेप्रमाणे अनिकेतला त्याच्या घरी कौन्सेलिंग करायचं ठरवलं.

पहिले तीन महिने अनिकेत गप्पच होता. शारदा माहिती सांगत होती आणि तो ऐकत होता. (शिवानीचा उल्लेख आला कि अस्वस्थ व्हायचा) ती म्हणाली, "बरीच वर्षं मुलांना ह्या गोष्टीची कल्पना नव्हती की, आम्ही मोठ्यांनी त्यांचं लग्न लाऊन द्यायचं ठरवलं आहे. शिवानी आमच्या घरी यायची आणि अनिकेत त्यांच्या घरी जायचा. दोघांमध्ये चांगली मैत्री होती. अनिकेतच अभ्यासात डोकं चालत नव्हतं. तो जेमतेम १२ वी पर्यंत शिकला. शिक्षण चालू असतानाच वडिलांचा व्यवसाय सांभाळायला लागला. शिवानी हुशार होती. (आहे) आम्हाला तिच्या हुशारीचं खूप कौतुक होतं. १० वी १२ वीत वर्गात पहिली आली. अनिकेतनी तिला हॉटेलात पार्टी दिली. मी तिच्यासाठी कौतुकानी भारीतला ड्रेस आणला आणि देत म्हणाले, 'शिवानी आम्हाला तुझा अभिमान आहे. मालतीताई बघितलत का आमची सून कशी हुशार आहे! लाखात एक आहे.' हे ऐकल्यावर शिवानी थोडी गोंधळली आणि आश्चर्यानी माझ्याकडे बघत राहिली. तेंव्हा मालतीताई म्हणाल्या, "अग वेडाबाई, तू १८चि झालीस कि तुझं आणि अनिकेतच लग्न लावायचं आम्ही ठरवलं आहे. तेंव्हा आतापासूनच शारदाताईना आई म्हणून हाक मारायची सवय कर."

त्या दिवशी शिवानी काहीच बोलली नाही. तिने आई समोर मला वाकून नमस्कार केला. तिथून पुढे आधीसारखी आमच्या घरी येत राहिली. आमच्या घरातील कार्यक्रमात सहभागी व्हायची, मला कामात मदत करू लागायची. अनिकेत बरोबर खरेदी करायला, फिरायला जात होती. असं वाटत होतं दोघं खुश आहेत. एवढंच नाही तर त्या काळात माझा पाय मुरगळला तर ८ दिवस आमच्या घरी जेऊन स्वैपाक केला, माझी सेवा केली.

आमचं दोन मजली घर आहे. मी विचार केला, लग्नानंतर अनिकेत आणि शिवानी वरती रहातील. मला त्यांची सोबत पण होईल आणि त्यांना त्यांची प्रायवसी पण मिळेल. लग्नाची तारीख निश्चित केल्यावर मी वरच्या मजल्याच काम करून घेतलं. खोल्यांच्या रंगापासून ते कुठल्या खोलीत काय कुठे असावं ह्या सगळ्यात शिवानिनी उत्साहानी भाग घेतला. लग्नाची पत्रिका, त्याचा मजकूर ठरवायला, लग्नाची खरेदी करायला ती पूर्ण वेळ माझ्या आणि अनिकेतच्या बरोबर होती. कार्यालय ठरवायला आणि लग्नाच्या पत्रिका वाटायला ती आमच्या सोबत होती.

उद्यावर लग्न आलेलं. घरात अनिकेतचे मित्र आणि नातेवाईकांची गर्दी. सगळ्याचं आवरून झोपायला जायला दोन वाजले. झोप लागते न लागते तो मालतीताईचा फोन आला. घड्याळात पाहिलं तर पहाटेचे ५.३० वाजले होते. मनात आल 'मालतीताईना मुलीच्या लग्नाची माझ्यापेक्षा जास्त घाई झालेली दिसतीये.' मी काही बोलणार तो तिकडून मालतीताई रडवेल्या आवाजात सांगत होत्या, "शारदाताई, शिवानी घर सोडून पळून गेली आहे. तिला उठवायला गेले तर अंथरुणात शिवानी नाही. पलंगावर एक चिट्ठी होती. त्यात लिहिलाय, 'आई-बाबा, मी आज १८ वर्षांची झाले आहे. मी कायमची घर सोडून जात आहे. मी आणि राहुल, आम्ही लग्न करणार आहोत. राहुल आणि मी एक-मेकांना दोन वर्षांपासून ओळखतो. अनिकेत चांगला मुलगा आहे. बट नॉट माय टाईप! काकु पण खूप जीव लावतात. मी अशी अचानक निघून गेल्यानी तुम्हाला सगळ्यांना खूप त्रास होईल. मला कळतंय. पण मी काय करू? माझा नाईलाज आहे. अनिकेतशी लग्न करून आयुष्यभर दुखी होण्यापेक्षा मी हा मार्ग स्वीकारला. जमलं तर मला माफ करा."

अनिकेत आमच्यात चाललेलं बोलणं ऐकत होता. "पण माझं काय चुकलं? शिवानी माझ्याशी असं का वागली? दर वेळेला आम्ही बाहेर जायचो तेंव्हा मी सगळं तिच्या मनासारखं वागायचो. ती म्हणेल तसं. ती म्हणाली हॉटेलात जाऊया तर तसं, कशाला नाही म्हणाली तर तसं. आता आठवतंय आम्ही नेहेमी एकाच बागेत किंवा हॉटेलात जायचो. एक दोनदा आम्हाला राहुल भेटला होता. तिने त्याची ओळख, 'माझ्या कॉलेज मधला बेस्ट फ्रेंड' अशी करून दिली होती. माझ्या मनात कधीच शंका आली नाही. मनात शंका येण्याचं काही कारण पण नव्हतं. तिच्या वागण्या-बोलण्यातून ती खुश आहे असं मला वाटत होतं. तिला मी आवडतच नव्हतो तर तिने मला तसं का नाही सांगितलं? ते पचवणं सोपं गेलं असत. पण माझ्या आयुष्याचा हा असा खेळ करायला नको होता. मी पुन्हा कोणावर...."

बोलता-बोलता तो अचानक लहान मुलासारखा रडायला लागला. आम्ही आमचं बोलणं थांबवलं. आता मला नेमकं काय घडलं ह्याचा अंदाज आला होता. एक-दोनदा मी त्याला सांगायचा प्रयत्न केला कि 'शिवानी वागली ते चुकीचच आहे. पण हे सगळं सांगायची तिची हिम्मत झाली नसेल. आणि दुसरं महत्वाचं म्हणजे लग्नानंतर ती सोडून गेली असती तर त्याचा त्रास जास्त झाला असता.' एक गोष्ट मला जाणवत होती. अनिकेतला हे कळत होतं पण मन मान्य करायला तयार नव्हतं.

त्या दिवसानंतर मी अनिकेतला बरेच वेळा भेटले पण दर वेळेस शिवानीचा विषय कटाक्षाने टाळला. त्याच्या आवडीच्या विषयावर- खेळ, बिझिनेस इ. बोलायचो. त्यांनी खेळात मिळवलेल्या मेडल्स बद्दल बोलताना तो खुश व्हायचा. तेंव्हाचे अनुभव सांगतांना रमून जायचा. त्याच्या आयुष्यात शिवानीच्या व्यतिरिक्त इतर विषयांना पण स्थान मिळू लागलं. त्याचं हरवलेपण कमी झालं. डिप्रेशन मधून तो हळू-हळू बाहेर येत होता. तरीपण तो अधून-मधून शिवानीचा विषय काढायचा, पण तिच्या बद्दल बोलताना, तिच्या बद्दलचा  राग, तिच्या वागण्यातून झालेल्या वेदना ह्याची तीव्रता कमी होत होती. हे मला आणि त्याच्या आईला जाणवत होतं. तो हळूहळू नॉर्मल होत होता. ह्या सगळ्या प्रोसेसला एक वर्षं लागलं.

लग्न ज्या प्रकारे मोडलं त्याच्या धक्क्यातून तो पूर्णपणे सावरला आणि स्वतःच आयुष्य पूर्ववत जगायला लागला. तो आणि शारदा, सारिकाला घेऊन, साधारण दिडेक वर्षांनी मला घरी भेटायला आले. अनिकेतच सारीकाशी लग्न झाल्याची बातमी मला मंजुकडून समजलीच होती. मी लग्नाला जाऊ शकले नाही म्हणून आवर्जून भेटायला आले होते. सगळ्यांचे आनंदी चेहेरे बघून खूप समाधान वाटलं!

 

 

 

 

Tuesday, 29 June 2021

तो म्हणेल ती पूर्व दिशा

 

संपत, एका सुखवस्तू शेतकरी  कुटुंबातील सदस्य. सात भावंडानमधील एक. पण त्याचं घरी, दारी, नातेवाईकांमध्ये, गावांमध्ये सगळ्यांना खूप कौतुक होतं. तो चुणचुणीत आणि हुशार होता. गावातील इतर मुलांच्या तुलनेत तो खूप शिकला. बोर्डाच्या परीक्षेत जिल्ह्यात ५०वा, तर तालुक्यात १५वा आला होता. अर्थात गावात सर्व विषयात प्रथम क्रमांक त्यानेच पटकावला होता. गावच्या सरपंचानी त्याचा सत्कार केला. पुढे शिकून तो सरकारी नोकरीत लागला. गावातल्या सगळ्यांना त्याचा खूप अभिमान होता. सर्व त्याला 'साहेब, साहेब' म्हणून संबोधायला लागले. तो म्हणेल ती पूर्व दिशा असंच काहीसं होत गेलं. त्याच्या मनात स्वतःबद्दल एक वेगळीच भावना झाली होती. 'मी चुकूच शकत नाही. मला कोणाची गरज नाही. मी मनात आणीन ते मिळवू शकतो.'

कालांतरानी त्याचं लग्न पंचक्रोशीतल्या एका सुखवस्तू कुटुंबातील हिरा नावाच्या मुलीशी झालं. हिरा, मुळातच हुशार, पण कधी शिक्षणाची संधी मिळाली नाही. तिच्या आई-वडिलांना मुलींनी शिक्षण घेणं मान्य नव्हतं. तिची हुशारी तिला गप्प बसू देत नव्हती. एखादी गोष्ट खटकली, कोणाचं वागणं पटलं नाही कि सुरुवातीला तिने वाद घालायचा, आपलं मत पटवून द्यायचा प्रयत्न केला. पण घरातल्या मोठ्या माणसांच्या मते हि हुशारी नव्हती. तो आगाऊपणा होता. मुलीच्या जातीला तोंड वर करून बोलणं शोभत नाही. 'दुसऱ्यांच ऐकून घ्यायला शिक. एखाद वेळेस समोरच्याचं म्हणणं, वागणं पटलं नाही तरी ऐकून घ्यावं. त्यांनी काही अंगाला भोकं पडणार नाहीत. अशीच वागत राहिलीस तर उद्या सासरी जाऊन आमचं चांगलच नाव काढशील. वेळीच शहाणी हो.' घरातून मिळालेल्या ह्या शिकवणी मुळे, तिने स्वतःच्या स्वभावाला मुरड घातली. ती परिस्थितीशी जुळवून घ्यायला शिकली! मन मारून जगायला शिकली! अपमान सहन करायला शिकली. सासरी आणि समाजात, एक आदर्श मुलगी, आदर्श सून असं नाव कमावल. आई-वडिलांचं, तिच्या खानदानाच नाव मोठं झालं.

हिराच संपतशी लग्न झालं तेंव्हा ती जेमतेम १९ वर्षांची होती आणि संपत २४ वर्षांचा. हिरानी बघता-बघता घरातील अनेक जबाबदार्या स्वीकारल्या, कष्टाच्या! स्वतःची चार मुलं, (दोन मुलं आणि दोन मुली) आणि भांडून माहेरी गेलेल्या जावेची दोन मुलं अश्या सहा मुलांना, घरातील इतर मोठ्यांना काय हवं नको ते बघत होती. घरातली काम,  स्वैपाक-पाणी, आला-गेला, नातेवाईक अस सगळ सांभाळून शेतात कष्ट करायची. कधी कशाची अपेक्षा नाही. कि कशा बद्दल तक्रार नाही. अशी सर्वगुणसंपन्न सून सगळ्यांची लाडकी होती. पण संपतरावांच काय? त्याला त्याची बायको बिनडोक, अडाणी वाटायची. तो पदोपदी तिचा अपमान करायचा. रात्री जरी हक्कांनी जवळ घेत असला तरी दिवसा त्याला ती नजरे समोर नको असायची. त्याची मर्जी सांभाळण्यासाठी सासूबाईनी एक फतवा काढला, "संपातला आवडत नाही तर तो घरात असतांना हिरा स्वैपाकघरातून बाहेर येणार नाही." हिरानीपण निमुटपणे ते मान्य केलं. सर्व काही सुरळीत चाललं होतं. एकदा ती मुलांना जेवणासाठी बोलवायला बाहेर आली आणि तिच्या दुर्दैवाने संपत ऑफिसला जाण्यासाठी निघाला. तिला बघताच त्याचं पित्त खवळल. कोणाच्या काही लक्षात यायच्या आत त्यांनी रागाच्या भरात हिराच्या कानफटात लगावली. झालेल्या अपमानाने आणि वेदनेने हिराच्या डोळ्यात पाणी आल. घरातील सगळ्यांनी काय घडलं ते बघितलं. पण संपतला काही सांगायची, बोलायची कोणाची हिम्मत झाली नाही. उलट सासू हिरालाच म्हणाली, "हीरा, तुला सांगितलं होतं ना, तू बाहेर येऊ नकोस म्हणून? माझं थोड ऐकना ग पोरी. तुझ्या अश्या वागण्यामुळे त्रास होतो ग सगळ्यांना." त्या दिवसानंतर बायकोवर हात उचलायला, संपतला कुठलं पण कारण पुरेसं होतं. संपतच्या तिरसट आणि मगरूर स्वभावाला हिराचा सोशिकपणा पोषकच ठरला.

अश्या प्रकारे हिरानी आपला संसार टिकवला. मुलं मोठी झाली. मुली लग्न करून सासरी गेल्या. मोठा मुलगा बायकोला घेऊन गावातच वेगळा राहू लागला. धाकट्या मुलानी (महेश) लग्नच केलं नाही. त्याला आईची काळजी वाटत होती, आणि वडिलांचा राग येत होता. वडिलांच्या विचित्र वागण्यामुळे त्याला खात्री होती कि, 'आपला संसार सुखी व्हायला हवा असेल तर, बायकोला घेऊन, वेगळ राहण्याला पर्याय नाही.' आणि आईनी वडिलांसोबत एकटीने रहावं हे त्याला सुरक्षित वाटत नव्हतं. म्हणून त्यांनी लग्नाचा विचारच करायचा नाही असं ठरवलं. महेशला नोकरी लागली तेंव्हा त्यांनी आपल्या आईला समजावलं, "आई, आता हे सहन करण थांबव. मला ह्या सगळ्याचा खूप त्रास होतोय. आपण दोघं, दादा आणि वहिनी सारखं वेगळीकडे खोली घेऊन राहू. वडिलांचं तुझ्याशी वागणं हे असंच चालू राहिलं तर एखाद दिवशी माझ्या हातून काहीतरी अघटीत घडेल." पण हिरानी घर सोडण्यास नकार दिला. महेशचा पण नाईलाज झाला.

अखेर एक दिवस हिराच्या सहनशक्तीचा अंत झाला. घरात काहीतरी कार्यक्रमासाठी मुलं, सूना, लेकी, जावई, नातवंड, असे सगळे जमले होते. घरात गडबड होती. घरात आनंदाचं वातावरण होतं. मुलं मस्ती करण्यात खेळण्यात मग्न होती. तेवढ्यात कोणाचातरी धक्का लागला आणि हिराच्या हातून पाण्याचा ग्लास, संपतच्या अंगावर पडला. मागचापुढचा विचार न करता (जो त्यांनी आजपर्यंत कधीच केला नाही) संपतनी हीराच्या धोबडीत मारलं आणि अर्वाच्य शिव्या दिल्या. एरवीची गोष्टं वेगळी होती. पण आज लेकी,सूना, जावई, ह्यांच्या समोर झालेला अपमान तिला सहन झाला नाही. त्या घटनेनंतर हिरानी ठरवलं, "आता बास! आता ह्या सगळ्याचा सोक्षमोक्ष लावायची वेळ आली आहे."

तिने कुठूनतरी आमच्या संस्थेची माहिती मिळवली आणि येऊन नवर्याविरुद्ध रीतसर तक्रार नोंदवली. स्वतःची माहिती तिने अगदी शांतपणे सांगितली. कशाही बद्दल त्रागा नाही, कोणासाठी तिने अपशब्द वापरला नाही. तिने कशाबद्दल कोणाला पण दोष दिला नाही. तिचं एकच म्हणणं होतं, "आज ४५ वर्षाच्या संसारा नंतर मला कळून चुकलाय कि मी ह्या माणसासोबत एकाच छताखाली आता नाही राहू शकत. ताई, मी काय करायला पाहिजे ते तुम्ही मला सांगा."

नेहेमीप्रमाणे आमच्या मनात अनेक प्रश्न होते. "हिराताई, तुम्ही रहाणार कुठे? तुमच्या सुरक्षिततेच काय?............

"मी कुठे रहाणार म्हणजे? तिथेच! मी आणि महेश! संपतरावांच्या मालकीची दोन घरं आहेत, शेती आहे, त्याचं उत्पन्न आहे, त्यांना मिळणारं पेन्शन आहे, बँकेत ठेवलेला रगड पैसा आहे. आहे सगळं. पण द्यायची दानत नाही. पैसा पण नाही आणि कोणाला सुख पण नाही. ते जाऊ दे.

"माझ्या सुरक्षिततेची काळजी नाही. त्याला मला मारून टाकण्यात इंटरेस्ट नाही, त्रास देण्यात आहे. माझा अपमान करण्यात आहे. नाहीतर ४५ वर्षात मला कधीच संपवली असती.

"मी तुमच्याकडे आले आहे. आता तुम्ही सांगाल ते आणि तसं मी वागेन. आज मी माझ्या मुलीकडे जाणार आहे. तसं मुलगी आणि जावई बरेच दिवसांपासून बोलावतायत. काही दिवस राहीन. न अपमान करून घेता, न शिव्या खाता जगायची सवय करायला हवी. तसं जगता येतं हेच विसरत चालले आहे." हिराताईच्या डोळ्यात पाणी आल. ऑफिसमध्ये आल्यापासून पहिल्यांदा तिने तिच्या भावनांना वाट मोकळी करून दिली.

संपतराव आमचं पाहिलं पत्र मिळाल्याबरोबर आम्हाला भेटायला आले. त्यांच्या मनात हिराताई बद्दलचा  राग, तिरस्कार त्यांच्या बोलण्यातून जाणवत होता. त्यांच्या मते त्याचं काहीच चुकत नव्हतं. ते म्हणाले, "तिच्या लायकी प्रमाणे तिला वागणूक मिळत होती. उलट तिची लायकी नसतांना मी तिला इतके वर्षं सहन केलं, घरात राहू दिलं, जगू दिलं, ह्याचे आभार मानायचे सोडून तुमच्याकडे तक्रार करते. समजते काय ती स्वतःला? सध्या तर कोणाला काही न सांगता घरातून निघून गेली आहे. कुठे गेली आहे? कधी येणार? माहित नाही. तिची बेफिकिरी किती? इकडे आपला नवरा जगाला कि मेला? तो जेवला का? रात्रीची त्याची काय सोय होत असेल? त्याची सेवा कोण करत असेल? हिला कशाचं काही नाही. तिला ठाऊक आहे रात्री झोपायच्या आधी माझ्या डोक्याला तिने तेल लाऊन दिलं नाही, माझे पाय चेपून दिले नाहीत तर मला झोप लागत नाही. मी आयुष्यभर केलेल्या उपकाराची हि चांगलीच परतफेड करतीये. हे सर्व करण्यासाठी, असं वागण्यासाठी महेशचीच फूस असणार. ह्यात काही शंका नाही. नाहीतर तिला एवढं डोकं नाहीये. तिला जर असं वाटत असेल कि एवढं तारतम्य सोडून वागल्यावर पण मी तिला घरात घेईन, तर तो तिचा गैरसमज आहे. बघू कुठे जाते आणि कोण सांभाळताय ते. चार दिवस उपाशी राहिली कि सर्व डोकं ठिकाणावर येईल."

संपतराव बोलायचं थांबले. जेंव्हा आम्ही त्यांना सांगितलं, 'त्यांचा काहीतरी गैरसमज होतोय. हिराताईनी त्यांच्या सोबत न राहण्याचा निर्णय घेतलाय.'

हे त्यांच्यासाठी फारच अनपेक्षित होतं. क्षणभर काय बोलावं त्यांना काही सुचेचना. 'हिरा येणार नाही, ह्याचा अर्थ काय? सेवा करणारी, अपमान सहन करून, वेळप्रसंगी होणारी मारहाण सहन करून मुकाट्यानी जगणारी हिरा नाही मग आयुष्यात काही मजाच नाही.'

संपतराव म्हणाले, "ताई, तुम्ही सांगितलं ते मी ऐकलं आणि मला समजलं. पण जो पर्यंत हिरा हे माझ्या समोर सांगत नाही तोवर मी हे मान्य करायला तयार नाही."

त्यांच्या आग्रहाखातर लगेच पुढील आठवड्यातील तारीख, एकत्र मीटिंग साठी ठरली. मीटिंग मध्ये संपतरावांच्या समोर हिराताई म्हणाल्या, "ताई, मी तुम्हाला जे सांगितलं तेच माझं आजपण म्हणणं आहे. मी ह्या माणसाबरोबर एका छताखाली नाही राहू शकत."

हिराताईचा बदललेला अवतार, तिच्या बोलण्यातील आत्मविश्वास, हे सगळं संपतरावांसाठी नवीन होतं. हिरा नाही तर आपली जगण्याची फारच पंचाईत होईल, हे संपतरावांच्या लक्षात आल होतं. अनिच्छेने का होईना पण त्या दिवशी आम्हा सर्वांसमोर त्यांनी मान्य केलं कि कधी कधी त्याचं हिराशी वागणं चुकलं. 'आता माझी मला चूक कळली आहे तर मी ती सुधारण्याचा मनापासून प्रयत्न करीन. हिरानी मला एक संधी द्यावी.'

त्यांनी बरीच गळ घातली, आग्रह केला म्हणून हिराताई संपतरावांच्या बरोबर जायला तयार झाली. तिने घातलेल्या काही अटी पण त्यांनी मान्य केल्या. (अटी अगदीच सध्या होत्या- महेश तिच्या बरोबर त्याचं घरात राहील. नवर्यानी तिचा अपमान करू नये. तिच्यावर हात उचलू नये. तिला शिव्या देऊ नयेत.) अश्या तर्हेनी ७० वर्षांचे संपतराव आणि ६४ वर्षांची हिराताई ह्यांच्यात समझोता झाला. आम्हालाच खूप बरं वाटलं. (संपतरावांना त्यांची चूक समजली, आणि त्यांनी नीट वागायचं कबूल केलं म्हणून.)

पण आमचं हा आनंद खूप काळ टिकणार नव्हता. समझोता होऊन आठ दिवसांच्या आत हिराताई पुन्हा ऑफिसला आल्या. खुशाली सांगायला नाही तर नवर्यानी केलेली नवीन नाटकं सांगायला. ह्या आठ दिवसांत त्यांनी कबूल केल्याप्रमाणे तो वागला. पण ह्या वेळेस त्यांनी त्रासाचा प्रकार बदलला. हिराताई सांगत होती, "ताई, एक दिवस तो सकाळी लवकर उठला आणि स्वैपाकघराला कुलूप लाऊन मुलाकडे खुशाल निघून गेला. मी आणि महेश, दिवसभर उपाशी राहिलो. त्या दिवसापासून आम्ही रात्री शांत झोपू शकलो नाही, कारण ह्या माणसाची काही खात्रीच वाटत नाही. मध्ये एकदा मी संद्याकाळी भाजीबाजारात गेले आणि महेश कामावरून आला नव्हता. तर हा बाबा घराला कुलूप लाऊन कुठेतरी निघून गेला. रात्रभर आम्ही दोघं उपाशी दाराशी ह्याची वाट बघत बसून राहिलो. ताई, मी ह्या माणसाबरोबर नाही राहू शकत."

आम्ही फोन करून संपतरावांना बोलावून घेतलं. अपेक्षेप्रमाणे त्यांनी सांगितलं, "ताई, मला अजून पण वाटतंय हिने माझ्या सोबत रहावं. मी हे असं वागलो कारण मला महेश माझ्या घरात नको आहे. त्याच्यामुळेच ती शेफारात चालली आहे. त्याउप्पर पण तिला राहायचं नसेल तर ती कुठेही जाऊ शकते. माझा मोठा मुलगा आणि सून माझ्या बरोबर रहातील."

संपतरावांच हे म्हणणं कोणालाच मान्य नव्हतं. खूप प्रकारे समजावून सांगितल्यावर ते त्यांच्या रहात्या घरात हिराताई साठी एक खोली द्यायला तयार झाले. हिराताई तिच्या म्हणण्यावर ठाम होती. ती कोणत्याही कारणांनी नवर्या बरोबर रहायला तयार नव्हती. तिने तिची मागणी परत मांडली, 'शेतातलं दोन खोल्यांचं घर त्यांनी मोकळं करून द्यावं, जिथे ती आणि महेश रहातील.'

हो नाही करत संपतराव हे करायला कबूल झाले. आता प्रश्न आला घरातील भांडीकुंडी आणि महिन्याच्या खर्चासाठी लागणाऱ्या पैशांचा. आधी तर त्यांना हे मान्यच नव्हतं. मग महा मुश्किलीने ते ५०००/- महिना आणि वर्षाला एक पोतं धान्य द्यायला कबूल झाले. पण संपतराव भांडी सोडायला तयार नव्हते. लहान मुलांसारख त्यांना नको असलेल्या वस्तू: तुटकी-फुटकी भांडी, मोडकळीस आलेलं कपाट, अडगळीतले डबे द्यायला तयार झाले.

आम्ही काही म्हणणार तर हिराताई म्हणाल्या, "ताई, मला एवढं बास झालं. महेशपण आता कमावतोय. आम्ही आम्हाला लागणाऱ्या वस्तू हळूहळू गोळा करू."

८ दिवसांत संपतरावानी शेतातल्या घराची डागडुजी करून घ्यायचं कबूल केलं. तोवर हिराताई त्यांच्या मुलीकडे रहातील हे पण सर्वाना मान्य झालं. ठरल्याप्रमाणे ८-१० दिवसांत हिराताई आणि महेश त्यांच्या नवीन घरात राहायला गेले. आमच्या प्रोसिजर प्रमाणे आम्ही होम विझिटला गेलो. हिराताईनी आमचं छान स्वागत केलं. दोन खोल्या आणि स्वैपाघर असं छोटंसं घर होतं. पण हिराताई आणि महेशसाठी ते पुरेसं होतं. आम्ही गेलो तेंव्हा महेश कामानिमित्त बाहेर गेला होता. हिराताई आम्हाला आग्रहाने तिच्या स्वैपाघरात घेऊन गेल्या. आमच्या अपेक्षेपेक्षा घरात खूपच सामान होतं,मुख्यता स्वैपाकघरात! घरात लागणारी सर्व भांडी होती आणि ती पण सुस्थितीत! आमच्या चेहेर्यावरचे भाव ओळखत, मिस्कील हसत हिराताई म्हणाल्या, "तुम्ही काय म्हणता ना ते केलं. भांडी स्मगल केली. नवरा बाहेर गेला कि रोज दोन चार भांडी मुलाकडे आणून ठेवली. त्याला काही कळणार नाही. अहो त्याला काल काय खाल्लं आणि कोणते कपडे घातले होते ते आठवत नाही. त्याला घरातून कमी झालेली भांडी मरेपर्यंत आठवणार नाहीत."

इकडच्या तिकडच्या गप्पा झाल्या. हिराताईनी स्वताहून विषय काढला. 

"ताई, तुम्ही सगळ्या मला देवासारख्या भेटलात. तुम्ही मदत केलीत म्हणून आज मी हे सुखाचे दिवस अनुभवतीये. कानाला शिव्या ऐकायची आणि मनाला धाकात राहायची इतकी सवय झाली होती, कि सुरवातीला खूप चुकल्या-चुकल्या सारखं वाटायचं. पण मला वाटलं त्या पेक्षा लवकर ह्याची सवय झाली आणि आता हेच भारी वाटतंय."

"हिराताई, संपतराव काय म्हणतायत? मोठ्या मुलाकडे मजेत का? त्यांच्याकडे भरपूर पैसा आहे, तेंव्हा मुलगा आणि सून चांगली सेवा करत असतील."

"ताई, संपतरावांची सर्व गुर्मी उतरली आहे. मोठा मुलगा आणि त्याच्या बायकोने त्यांचं काही करणं तर लांबच. साध भेटायला पण जात नाहीत. मला विचारलं होतं, 'तुझ्याकडे जेवायला आलो तर चालेल का?' मी काही सांगायच्या आधी महेशनी त्यांना निक्षून 'जमणार नाही' असे सांगितले आणि विषय संपवला. कुठून तरी  जेवणाचा डबा मागवतात असं ऐकलं."

आम्ही पुढे काही म्हणणार तेवढ्यात एक मुलगा जेवणाचा डबा घ्यायला आला. "हा कोणासाठी?" असं न रहावल्यामुळे आम्ही विचारलं. आलेल्या मुलाच्या हातात डबा देत हिराबाई म्हणाली, "संपतरावांना कोरोना झाला आहे. मोठा मुलगा आणि सून त्याची काळजी घेत नाहीत. माणुसकी म्हणून मी सकाळ संध्याकाळ जेवण पाठवते!"